CİRİT

Oyun Kökeni: Cirit, Türkiye kökenli bir oyundur.

Cirit, Türklerin Orta Asya‘dan Anadolu‘ya geldikleri dönemden beri oynadıkları savaş oyunu olarak bilinmektedir. Daha sonraki dönemlerde Anadolu‘da oynanan ve atlı spor olarak da anılan cirit, başlangıçtan beri nesilden nesile intikal ederek günümüzde de varlığını devam ettirmektedir. Alp Arslan döneminde Anadolu’da oynanan bu spor dalı, özellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu‘nun farklı yörelerinde daha yaygındır. Anadolu’da 11’inci – 16’ıncı yüzyıllarda bir savaş oyunu olarak oynanan cirit, sonraki dönemlerde özellikle 19. yüzyılda Osmanlı Devleti ülkesi ve sarayında en büyük gösteri sporuydu. Müsabakalarda yaşanan hayati tehlike nedeniyle 

II. Mahmut döneminde bu oyunun oynanması yasaklanmış, daha sonra tekrar bir gösteri oyunu olarak Anadolu’da oynanmaya başlanmıştır. Günümüzde Türkiye‘de cirit sporuna Doğu Anadolu bölgesinde yaşayan insanlarca yoğun ilgi gösterildiği gözlenmektedir. Bu bölgede yer alan Erzurum ilinde ilk Atlı Spor İhtisas Kulübü 1957 yılında kurulmuştur. Bu ile bağlı ilçe, belde ve köylerdeki atlı spor kulübü sayısı toplam 11’dir. Uşak ili bu alanda Türkiye’nin en çok atlı spor kulübüne sahip ilidir, ilde 30 kulüp faaliyet gösterir. Geleneksel cirit oyunun yanında tarihte “lobut atma” adıyla bilinen ve ciritten daha kısa olan lobutlarla oynanan “Mısır Odunu” oyunu da Uşak ilinde sürdürülmektedir.

Cirit, at üzerinde oynanan spor dallarından biridir. At üzerindeki sporcunun ciridini rakibe karşı isabetli bir şekilde atmasını, muharebe anında kendisine ve bineğine olan hâkimiyetini sağlayarak rakibine üstün gelmesini amaç edinen, kuralları olan bir spordur. Genellikle Kars, Bayburt, Ardahan, Uşak ve Erzurum‘da oynanır.

Cirit “kara cirit” ve “kurallı cirit“’ olmak üzere ikiye ayrılan bir oyundur. Kara cirit tarihten geldiği şekli ile kalan cirit oyunudur. Kara cirit oyunu kuralların değil yiğitliğin ön plana çıkmış olduğu bir oyundur. Bu yönünden dolayı daha fazla izlenmektedir. Kurallı cirit kara ciridin güncelleştirilerek kurallar ile kısıtlandığı bir çeşididir. Günümüzde lisanslı olarak yapılmaktadır. Hakem, lig ve puan gibi modern sporlarda bulunan unsurlar burada da bulunmaktadır.

Kara ciritte insanlara keyif veren tüm kurallar kurallı ciritte de bulunmaktadır.

Oyunun Bilinen Diğer İsimleri:

Çavgan: 

Çevgan: 

Oyunun Oynadığı Yer: Açık Alan

Oyun Türü: Sokak Oyunu (Düz, geniş ve toprak bir alan)

Katılımcı Sayısı: Grup Oyunu (En az 10 kişi ile oynanır)

Amaç: Oyunda rakibi takım hâlinde alt etmeye, yenmeye yönelik davranışlar ve sonuçta güçlü olanın galip gelmesi (puanı en fazla olan takım cirit oyunun galibi sayılır)

Terimler:

Acemi: Attığı ciridi rakibinin atına isabet ettiren oyuncuya verilen ad.

Aheste: Atın arka kalçalarına yüklenerek yaptığı yavaş yürüyüşüne verilen ad.

Ahali: Aynı yerde oturuyor olmaktan başka ortak niteliği olmayan insan topluluğuna verilen ad.

Alan: Cirit oynanan sahaya verilen ad.

At Başı: İki atın aynı hizada oluşuna verilen ad.

At Cambazı: At üzerinde beceri ve hüner gösteren oyuncuya, biniciye verilen ad.

At Oynatma Havası: Oyundan önce atları oyuna motive etmek maksadıyla oyunun oynandığı yöreye has olarak yine davul-zurna ile çalınan müziğe verilen ad.

At Oynatmak: At üzerinde hâkimiyet sağlamak ve hüner göstermek eylemine verilen ad.

Bölük: Beş kişiden oluşan takıma verilen ad.

Cirit: Temrensiz mızraktan yapılır. Kelimenin aslı Arapça cerîddir (kabuğu soyulmuş hurma ağacı).

Cirit Havası: Ahaliyi oyundan haberdar etmek için davul ve zurna ile oyun öncesi ve oyun oynanırken de oyuna renk katması maksadıyla özel ritimlerde çalınan müziğe verilen ad.

Cündi: Osmanlılarda atlı askerlere “sipahi” denirdi. Hünerli biniciler içinse “cündi” sözcüğü kullanılırdı. Osmanlı sarayında cündi adıyla bilinen bir bölüm bulunmuyordu. Cündi yalnız sıfat olarak iyi ve hünerli binicileri tanımlıyordu. Enderun da spor yapmak zorunlu olmayıp isteğe bağlıydı. Ancak yükselmek ve seçkin biri olmak, önemli bir makama atanmak için iyi bir sporcu olmak gerekiyordu. Bu nedenle herkes bir sporu mutlaka yapmaya çalışıyordu. Enderun da her koğuşta cündi bulunuyordu. Bir undakilerden hevesli veya yetenekli olanlar eğitilirdi. Cündilerin başında cündi başı adı verilen kişi bulunurdu. Cündi başının görevi alaydaki cündileri eğitmek, padişah cirit veya cündilik oyunu seyretmek istediğinde oyunu yönetmekti. Cündilik öğrenmek isteyen bir acemiye ilk önce ata binme ve at üzerinde oturma öğretilirdi. Bunun için de “baba taşı” denilen at biçimi verilmiş taş üzerinde oturtulup dizgin tutmak öğretilirdi. Bunu öğrenen acemi, gerçek ata binerek çabuk ve çevik inip binmeyi, yürütmeyi, yavaş ve hızlı koşturmayı iyice öğrendikten sonra at üstünde ok atma, sırığın tepesine bağlanmış kabağı okla vurma, ucu sivri çubuğu kuma saplama çalışmalarına başlardı. Bu çalışmaları başarılı bir şekilde yaptıktan sonra cündi, ağalarının önünde becerisini kanıtlayarak acemilikten çıkıp önce “kâmil” daha sonra da “keskin” cündi olurdu. Keskin cündi olunca eğitim bitmezdi. Uçan kuşu vurmak, demir tel üzerine sarılmış (70–80 kat) ıslatılmış kar keçesini kılıçla kesmek, at koştururken labutu yere vurarak yüksek ağaçların tepesine çekilmiş ip üzerinden aşırmak, cirit ve mızrak oynamak ve at üzerinde çeşitli hareketler yapmak gibi çalışmaları olurdu. Osmanlı Devleti’ne cündilikte başarılı olmuş, ün kazanmış pek çok cündi hizmet etmiştir. Sultan Mahmut, gelişen savaş tekniği karşısında bu tür eğitimin yararlı olmayacağını görerek cündiliği kaldırıp Avrupa devletlerindeki süvari birlikleri gibi süvari bölükleri kurmuştur.

Çevgan / Çavgan: Çevgan, Çevgen ya da Çöğen (bakınız Çöğen oyunu), tarihi milattan öncesine dayanan, Orta Asya ve Azerbaycan Türkleri tarafından at üzerinde oynanan bir oyundur.

Dizgin: Atların baş kısmına takılan başlığa verilen ad.

Dörtnal: Atın süratli koşma şekline verilen ad.

Eyer: Atın bel kısmına üstten keçe veya post üzerine konan kolon kayışları ile bağlanan ve kesici olmayan üzengilerden oluşan teçhizata verilen ad.

Hücum Dörtnal: Atın dörtnal koşmasının en hızlı olanına verilen ad.

Hüner: Beceri isteyen ustalık, beceriklilik.

Menzil: Cirit oyununda at üzerinde sıra halinde duranlara verilen ad.

Rahvan: Atın iki ayakla koşuyormuş gibi aynı tarafta bulunan ayaklarını eşzamanlı atarak yaptığı, düzenli yürüyüş şekline verilen ad.

Rahvan At: Binicisini sarsmadan koşan ata verilen ad.

Seğmen: Kendi içlerinde hiyerarşik bir düzende atlı olarak cirit oyununa katılan takım gücüne verilen ad.

Sipahi: Atlı askere süvari anlamında Osmanlı, cirit oyununda iyi at binenler ve at sürmekte becerisi olan oyunculara verilen ad.

Şehit: Oyun esnasında isabet alıp ölen kişilere verilen ad.

Takım Kolbaşısı: Bir kolunda işaret bulunan takım kaptanına verilen ad.

Tırısa Kalkmak: Atın çapraz olarak ayak atmak suretiyle hızlı ve sert yürüyüşüne verilen ad.

Oyun Malzemeleri (Gereç, materyal): Her oyuncu için birer adet At, birer adet Süngü veya Cirit.

Saha Ölçüleri: Cirit sahaları yaklaşık 120 x 40 metre ölçülerinde beyaz çizgilerle bölünmüş bir alanda oynanır. Oyun süresi 35 dakikalık iki devreden oluşur. Alanın belirli bölümleri şu şekildedir:

Sporcu Kıyafetleri ve At Kuşamı

Kıyafetler:

Gömlek: Hakim yaka, düğmeli, takımların renklerine göre hazırlanmış.

Yelek: Kolsuz, cepken tarzında çift yüzlü bir giysi.

Pantolon: Dar paçalı, dizden yukarısı genişleyen yapıdadır.

Çizmeler: Süvari çizmesi tipinde, cirit için uygun yapıda.

At Kuşamı:

Atın başlığı, eyer ve üzengi, atın kontrolünü kolaylaştıracak şekilde tasarlanmıştır. Hakemler, bu teçhizatları kontrol ederek maçı başlatır.

Alay Durağı: Takımın tek dizi halinde durduğu 6 metre derinliğindeki bölge.

Atış Alanı: Yasak alanın son çizgisinden oyun alanının ortasına kadar uzanan, 7 metre derinliğindeki alandır. Hücum eden sporcu bu alanın içerisinden cirit atmak zorundadır.

Yasak Alan: Alay durağı ile atış sahası arasında, 5 metre derinliğindeki çizgilerle sınırlı alandır. Burada en fazla 2 atlı bulunabilir. Fazlası için eksi bir puan verilir.

Kurallar: Bu oyun (spor) erkekler (yetişkin) tarafından oynanmaktadır.

Oyuna İlişkin Genel Kurallar:

– Cirit, at üzerinde oynanan spor dallarından biridir. At üzerindeki sporcunun ciridini rakibe karşı isabetli bir şekilde atmasını, muharebe anında kendisine ve bineğine olan hâkimiyetini sağlayarak rakibine üstün gelmesini amaç edinen, kuralları olan bir spordur. Genellikle Kars, Bayburt, Ardahan, Uşak ve Erzurum‘da oynanır.

– Bugün Anadolu’nun birçok yerinde oynanan atlı cirit oyunu, eski Türklerin çok sevdiği bir binicilik oyunuydu. Cesaret, algılama sürati, refleks, denge gibi emosyonel ve motorik özellikleri bünyesinde barındıran bu oyun iyi bir binicilik ve ata hakim olmayı gerektirirdi. Eski Yunan yazar ve komutanlarından Xenophon MÖ 360 yılında Binicilik Sanatı adlı eserinde, Türklerin cirit oyununa benzeyen bir mızraklı süvari oyununu halkına öğütler. Eski Romalıların yüzyıllar boyunca oynadıkları Troia oyununun da aslı cirit oyununa benzemektedir.

– Cirit, iki takım halinde at üzerinde oynanan eski bir savaş oyunudur. Türklerin en sevdiği oyunlardan biri olan cirit, at hâkimiyetinin çok önemli olduğu aynı zamanda cesaret, refleks gibi durumların ön plana çıktığı atlı bir spordur.

– Atlı ciritte hiçbir spor müsabakasında bulunmayan rakibi bağışlama şeklinde bir davranış vardır. Bu yönüyle spor ve erdemin birlikte anıldığı asil bir yapıya sahiptir.

– Cirit oyununda iki takım bulunur. Hakemin işareti ile birlikte ilk hücum hakkına sahip takımdan bir oyuncu, rakip takımın atış sahasına kadar ilerler, rakip takımdan bir oyuncunun adını söyler ciridini ona doğru fırlatır ve geri dönüp kaçmaya başlar. Davet edilen oyuncu alay durağından çıkar ve atış sahasında elindeki ciridi kaçmakta olan rakibine fırlatır.

– Ciridin ata isabet etmesi halinde ciridi atan oyuncu oyun dışı kalır bu yüzden atlılar kendilerine atılan ciritten kurtulmak için at üzerinde çeşitli taktikler (eğer boşaltma) uygularlar. Bütün oyuncuların ellerindeki ciridi atmalarından sonra en fazla puan alan galip takım ilan edilir. Günümüzde cirit modernize olmuş ve artık resmi bir spor dalı haline gelmiştir.

– Hiçbir spor müsabakasında bulunmayan sadece ciritte olan “rakibi affetme, bağışlama” davranışı, cirit sporuna farklı bir anlam yüklemektedir. Rakibini bağışlayan sporcuya ve takımına puan kazandırmaktadır. Zayıf düşene el kaldırmamanın, güçsüze vurmak yerine onu bağışlamanın gerekliliğini ifade eden bu davranış, âdeta spor ve erdemin bir arada sergilenişidir.

– Hasmının önünü kesip, ona ciritle vurma fırsatı varken vurmayan, rakibini affeden sporcuların bu anlamlı davranışları onların asaletini ortaya koymaktadır. Özellikle Erzurum, Bayburt, Erzincan, Sivas, Tokat, Uşak ve Söğüt yörelerinde cirit müsabakaları yapılırken insanların bu spora karşı ilgisi yoğundur.

– Anadolu‘da günden güne sayısı artan cirit (atlı spor) kulüpleri hem kendi aralarında yöresel olarak ve hem de zaman zaman Türkiye Geleneksel Spor Dalları Federasyonu işbirliği ile yılın her mevsiminde yarışmalar düzenlemektedirler. Federasyon olarak Türkiye’de oynanan cirit oyunları Türkler‘in ciride verdikleri önemin göstergesidir.

Cirit oyunu kazanımları:

• Akıl Yürütme Becerileri
• Algılama Becerisi
• Bağlamsal Düşünme
• Bir Hareketi Sürdürme (Psikomotor Beceriler)
• Büyük Kas Gelişimi (Fiziksel Beceriler)
• Çeviklik
• Dayanışma (Duyuşsal Beceriler)
• Denge (Psikomotor Beceriler)
• Diğer Oyuncuların Duygularını Anlama
• Dikkat ve Konsantrasyon
• Dikkati Yoğunlaştırmak (Bilişsel Beceriler)
• Düşünme Becerileri
• El ve Motor Becerileri
• El – Ayak Koordinasyonu (Psikomotor Beceriler)
• Empati Kurma
• Eş Güdüm (Koordinasyon)
• Gelişim Desteği
• Grup Çalışmaları
• Görsel ve Uzamsal Algı
• Hareketleri Hızlandırmak
• Hızlı Düşünme
• İletişim Becerileri
• İletişim ve Sosyalleşme (Sosyal ve Dil Becerileri)
• İnce Kas Becerileri (Psikomotor)
• İnce Motor Becerileri
• İş Birliği
• Karar Verme (Bilişsel Beceriler)
• Kelime Hazinesini Arttırma
• Konsantrasyon (Bilişsel Beceriler)
• Kurallara Uyma (Duyuşsal Beceriler)
• Kuvvet
• Küçük Kas Gelişimi (Psikomotor Beceriler)
• Mantık Yürütme
• Mesafe Algısı
• Odaklanma
• Otokontrol
• Oyuncuların Birbirleriyle Etkileşim Kurması
• Öz Güven (Duyuşsal Beceriler)
• Sıralı Düşünme
• Tahmin Yürütme
• Tepki Hızı (Psikomotor Beceriler) Gelişimi Destekleme

Oyunun Oynanışı

֍ Atın başlığı, eyer ve üzengi, atın kontrolünü kolaylaştıracak şekilde tasarlanmıştır.

֍ Hakemler, bu teçhizatları ve üzengileri kontrol ederek maçı başlatırlar.

֍ Kolbaşı, takımındaki bütün sporcuların olumlu olumsuz tüm hareketlerinden sorumludur.

֍ Takımına oyun taktiklerini o verir.

֍ Kolbaşı vakitli-vakitsiz çıkış yapan veya aynı anda çift çıkan oyunculara engel olur.

֍ Saftaki oyuncuların ileri veya geriye doğru 5 metre mesafede, alay durağında durmalarını sağlar.

֍ Takımlar bölük düzeninde ise ikişer, alay düzeninde iseler üçer yedek oyuncuları bulunur.

֍ Yedek oyuncular saha hakeminin arkasında ve kendi sahasında açıkta beklerler.

֍ Oyuncu değişiklikleri oyunun duraklama anında saha hakemi tarafından başhakem bilgilendirilerek yapılır.

֍ Bir oyunda en fazla 3 oyuncu değişikliği yapılabilir.

֍ Oyundan çıkan oyuncu bir daha oyuna alınmaz.

֍ Her oyuncunun arkasında ve atlarının üzerine konulan kumaşın her iki tarafında yazılı numaralar bulunur (Sporcu ile atının numarası aynıdır).

֍ Takımların formaları aynı renkte ise, takım numaraları; A takımında 1’den 10’a kadar, B takımında ise 11’den 20’ye kadardır.

֍ Oyuna başlama ve ilk çıkış hakkı kur’a sonunda sahayı kaybeden takıma verilir.

֍ Alay çıkışları alay durağından yapılır.

֍ Erken çıkış ihlali, yasak saha olarak; çift çıkış ihlali ise atış sahası dışından atış olarak değerlendirilir.

֍ Her iki hatalı duruma düşen oyuncular alay durağına geldikten sonra başka bir oyuncu ancak o zaman hamle yapabilir.

֍ Alay durağındaki rakip takım oyuncularından birine Sağ elindeki ciridi savurur, sonra geri döner, atını kendi dizisine doğru mahmuzlar.

֍ Karşı tarafın oyuncusu hızla onu takip eder, elindeki ciridi geri dönüp kaçan karşı taraf elemanına fırlatır.

֍ Bu kez ilk oyuncunun çıktığı sıradan diğer bir ciritçi onu karşılar.

֍ İkinci diziden çıkan, sırasındaki yerini almak için süratle yerine dönmeye çalışır.

֍ Bu defa rakibi onu kovalar ve ciridini atar.

֍ Bir ciritçi oyun sahasında rakip sporculardan birine yarım veya tam çark yapmak suretiyle ciridini atar. İki defadan fazla tam çark yapılamaz.

֍ Cirit genelde gösteri mahiyetinde oynanır.

֍ Cirit oyununda, sporcu rakibinin kendisine atacağı ciritten sakınmak için çeşitli hareketler yapar, atın sağına soluna, karnının altına veya boynuna yatar.

֍ Kimi sporcular rakiplerini kaçış çizgisine ulaşana kadar kovalar ve ardından cirit atarlar.

֍ İsabet ettirebildikleri için puan kazanırlar.

֍ Oyun esnasında baş ve yüz kısmına cirit isabet eden oyuncuların yaralanmaları muhtemeldir.

֍ Bu tür isabetler nedeniyle ölüm hadiseleri görülmektedir.

֍ Bu durumda ölen sporcu, sporun geleneğine göre, er meydanında ölmüş sayılır.

֍ Ölen sporcu yakınlarının şikâyetçi ve davacı olmadığı sporun kendi geleneğindendir.

֍ Hatta bunu yiğitlik sayıp övünürler.

֍ Cirit, puan üzerinden oynandığında; oyun öncesi takımlarca birlikte saptanan kurallar çerçevesinde, puanı en fazla olan takım cirit oyunun galibi sayılır.

֍ Her iki takım ve o esnada orada bulunanlarca; cirit oyununun kurallarını iyi bildiğine inanılan kişilerin hakemliği ile cirit oynanır.

֍ Bu kişinin (hakemin) verdiği kararlara ve puanlamaya hiç kimse itirazda bulunmaz.

֍ Puanlamada, oyunda sergilenen hareketler dikkate alınır ve puan kazandıran veya kaybettiren özellikleri ile sayılı olarak değerlendirilir.

֍ Oyun puanlaması kriterleri takımlarca müsabakadan önce kararlaştırılır ve bu değerlere göre müsabaka sonuçlandırılır.

֍ Puan farkları takımların oyun puanını belirler.

֍ Toplam puanı yüksek olan takım galip sayılır.

Puan kazandıran hareketler:

Alay durağında rakibe cirit isabet ettirme ve oyun alanında çelme yapma (kamçı ve sopa ile) karşı takıma isabet sayılır bu hareketlerinin her biri 4 puan olarak değerlendirilir. Rakibe alan içinde cirit isabet ettirme, rakibe cirit atmaktan vazgeçme (bağışlama), rakibinin hamlesini bozma, atılan ciridi oyun alanında havada tutma (alay durağı yasaklanan bölgede hariç), tehlikeli durumda puandan vazgeçme hareketlerinin her biri ise 3 puan olarak değerlendirilir.

Puan kaybettiren hareketler:

Yasak saha ihlali, atı ile karşı alaya bölgesine girme, yan çizgiyi ihlal etme, atış sahası dışına çıkıp atış yapma, cirit atma (hamle) hakkını kullanmama, sahasından erken veya çift çıkış yapma, attan inme (izinsiz), yasak sahada 3 veya daha fazla oyuncu bulunması, hamle hakkı doğan sporcunun yan çizgiden oyuna girmesi ve ciridini atış alanında sporcunun kasten yere atması ve sporcunun ciridini elinden düşürmesinin fena puan değeri 1, sporcunun ciridi rakibinin atına kasten vurması, yakın mesafede rakibine cirit atması, atını rakip atlıya kasten çarptırması, attan düşmesi, karşı alaya kasten dalması, rakibi yakalayıp bağışlaması beklenen ve gereken pozisyonda onu bağışlamaması, (ikinci kez) attan düşmesinin fena puan değeri 3’tür.

Puanlama Sistemi

Puan alınan hareketler:

Ciritçiye isabet (orta saha): +4 puan

Rakibini bağışlama: +3 puan

Rakibini kesme: +3 puan

Atılan ciriti havada tutma (alay durağı hariç): +3 puan

Puan kaybedilen hareketler:

Yakın mesafeden cirit atma: -3 puan

Atını rakip atlıya kasten çarptırma: -3 puan

Ciriti ata kasten vurma: -1 puan

Atış sahası dışından atış: -1 puan

Attan düşme: -3 puan

Yasak sahada fazla oyuncu bulundurma: -1 puan

Oyunun videosu:

---

© Oyun Kütüphanesi, 2020.
Her haklı saklıdır.